Is het ontpanden van de ORV altijd een goed advies?

Om een goed antwoord te krijgen op de vraag of het ontpanden van de overlijdensrisicoverzekering een goed advies is, is het belangrijk om stil te staan bij de vraag: waarom is de overlijdensrisicoverzekering verpand aan de hypotheek? Volgens Broersma zijn er drie redenen te noemen waarom een verpanding tot stand komt:

• Eis hypotheekverstrekker
  De meeste verpandingen zijn tot stand gekomen omdat het een eis was van de hypotheekverstrekker. De hypotheekverstrekker wenst de verzekeringsuitkering te gebruiken om de hypotheekschuld (deels) af te lossen in het geval (een van) de verzekerde(n) overlijdt.
• Fiscale redenen
  Het is ook mogelijk dat de verzekeringnemer de ORV heeft verpand omdat dit een gewenste fiscale uitwerking heeft.
• Controle over bestedingsdoel
  Tot slot is het mogelijk dat een verzekeringnemer de ORV heeft verpand omdat deze twijfelt of de nabestaanden verstandig om zullen gaan met de verzekeringsuitkering.

Hypotheekschuld aflossen via pandrecht of partnerverklaring

De hypotheekverstrekker kan op verschillende manieren bereiken dat een overlijdensrisicoverzekering wordt gebruikt om de hypotheekschuld (deels) af te lossen:

1. Via pandrecht
   Als de hypotheekverstrekker kiest voor verpanding, draagt de verzekeringnemer alle rechten en vorderingen die aan de overlijdensrisicoverzekering kunnen worden ontleend over aan de hypotheekverstrekker. Hierdoor wordt de hypotheekverstrekker eerste begunstigde. De hypotheekschuld wordt in geval van verpanding direct afgelost met de overlijdensrisicoverzekering
2. Via partnerverklaring (betalingsopdracht)
   Bij een partnerverklaring blijft de partner eerste begunstigde,  maar deze geeft een schriftelijke volmacht (de betalingsopdracht) aan de verzekeraar om de verzekeringsuitkering direct te betalen aan de hypotheek verstrekker ter aflossing van de hypotheekschuld. De hypotheekschuld wordt in geval van een partnerverklaring afgelost door de langstlevende partner.
3. Via zowel pandrecht als partnerverklaring
   Regelmatig zal in eerste instantie een pandrecht zijn gevestigd op de overlijdensrisicoverzekering. Na beoordeling dat een partnerverklaring verstandiger is, kan alsnog een partnerverklaring zijn opgesteld. De formulering van de pandakte laat hier in de regel ook ruimte voor zodat een partnerverklaring voorrang heeft op de verpanding.

Verpanding: uitkering komt toe aan alle erfgenamen

Het juridische gevolg van verpanding: het recht op de uitkering gaat naar de hypotheekverstrekker. De uitkering zal via de verzekeraar op de hypotheekschuld in mindering worden gebracht. Het resultaat hiervan is dat de uitkering aan alle erfgenamen toekomt. Dit heeft fiscale consequenties. Omdat de verpande uitkering de hypotheekschuld verlaagd, valt de woning zonder (of met een lagere) schuld in de nalatenschap. Hierdoor is de nalatenschap hoger dan wanneer niet voor verpanding was gekozen.

Partnerverklaring: uitkering komt alleen toe aan de langstlevende

Het juridische gevolg van de partnerverklaring: de uitkering komt weliswaar bij de partner terecht, maar deze is verplicht de uitkering af te lossen op de hypotheekschuld. Het resultaat hiervan is dat de uitkering alleen ten goede komt aan de langstlevende. Dit heeft andere fiscale consequenties dan verpanding.  Omdat de uitkering aan de partner toekomt, lost deze weliswaar de hypotheekschuld af, maar de volledige hypotheekschuld is toch onderdeel van de nalatenschap.

De hoogte van de nalatenschap verschilt dus bij de keuze voor verpanding of partnerverklaring. De gevolgen voor de erfbelasting kunnen aanzienlijk verschillen.

Gevolgen van ontpanding

• Ontpanding met partnerverklaring heeft weinig effect
  Dankzij de partnerverklaring kwam de uitkering al ten gunste van de langstlevende die hiermee verplicht was de hypotheek af te lossen. Met het verdwijnen van de verpanding blijft deze verplichting in stand. De hypotheekverstrekker houdt dus dekking ondanks de ontpanding.
• Ontpanding zonder partnerverklaring heeft fiscale gevolgen
  Ontpanden betekent dat de pandhouder afstand doet van zijn pandrecht. Juridisch gezien komen alle rechten en vorderingen weer bij de verzekeringnemer terug. Deze kan zelf weer de volgorde van begunstiging bepalen. Als er sprake was van verpanding zonder partnerverklaring, dan heeft ontpanding niet alleen juridische, maar ook fiscale gevolgen. Bij overlijden wordt de hypotheekschuld namelijk niet meer direct afgelost, maar de uitkering komt ten goede aan de eerste begunstigde. De eerste begunstigde kan met de uitkering de hypotheekschuld aflossen, daarmee ontstaat dezelfde fiscale situatie als bij een partnerverklaring. Maar de eerste begunstigde kan ook besluiten om de uitkering voor iets anders aan te wenden.

Is ontpanding in alle gevallen een goed advies?

Antwoord: als de fiscale consequenties van verpanding de reden waren om de verpanding te realiseren, dan heeft opheffing van deze verpanding een fiscaal effect wat niet beoogd is. Het risico is dat de klant uiteindelijk meer erfbelasting gaat betalen of met een andere erfrechtelijke uitwerking te maken krijgt dan hij van plan was. Het is belangrijk om uw klant te wijzen op deze consequentie.

Tenslotte kan ontpanding leiden tot de situatie dat de uitkering bij nabestaanden terecht komt waarvan de klant niet wilde dat die er op deze manier over zouden kunnen beschikken. Het risico is dat de ORV uitgekeerd wordt zonder af te lossen op de hypotheekschuld terwijl aflossing de bedoeling was. Ook dan moet de klant deze consequentie kennen.

Een goed advies voorkomt financiële problemen
Het feit dat een overlijdensrisicoverzekering niet meer verplicht is, kan bij uw klant de indruk wekken dat het niet meer nodig is. Het vervallen van de verplichting, verkleint de kans op overlijden echter niet. De financiële impact van overlijden is doorgaans fors. En dat gaat verder dan alleen het aflossen van de hypotheek. Gezien de ontwikkelingen in de markt ten aanzien van het nabestaandenpensioen, is het verstandig dat uw klanten zelf iets geregeld hebben voor hun nabestaanden. Zodat men minder afhankelijk is van overheids- en werkgeversregelingen, die de laatste jaren steeds verder versoberd zijn. Zie het vervallen van de verplichte ORV als een kans om weer even in beeld te komen bij uw klanten. Aan u de taak om uw klant bewust te maken van de risico’s van overlijden en uw klant te voorzien van een passend advies.